zastaw

Jest to prawo służące zabezpieczeniu oznaczonej wierzytelności, obciążające daną rzecz ruchomą w taki sposób, że wierzyciel:

1. może dochodzić zaspokojenia z tej rzeczy bez względu na to, czyją stała się własnością oraz

2. co do zasady przed wierzycielami osobistymi właściciela rzeczy. 

Przedmiotem zastawu mogą być również zbywalne prawa. 

Korzyści zastawu dla wierzyciela są dwie:

1. nie szkodzi mu zmiana właściciela obciążonej rzeczy.

Jeśli bowiem dłużnik przeniesie na inną osobę prawo własności tej rzeczy, to nie zmieni to faktu, że wierzyciel będzie mógł dalej zaspokoić swoją wierzytelność z tej rzeczy tj. prowadzić w stosunku do niej egzekucję i zaspokoić się z uzyskanej z niej ceny, mimo że nowy nabywca rzeczy nie będzie formalnie dłużnikiem wierzyciela. 

2.  wierzyciel ma pierwszeństwo zaspokojenia się z rzeczy przed tzw. wierzycielami osobistymi   właściciela rzeczy obciążonej (tj. przed takimi, którzy mogą dochodzić od dłużnika swoich należności z całego majątku dłużnika, ale którzy nie posiadają zasadniczo szczególnego zabezpieczenia w postaci zastawu na tej rzeczy ruchomej).

Zastaw jest jedną z form tzw. zabezpieczenia rzeczowego (porównaj: ZABEZPIECZENIE RZECZOWE).

Zastaw zalicza się do tzw. ograniczonych praw rzeczowych – praw na rzeczach cudzych, które w określony sposób obciążają prawo własności do rzeczy. Obciążenie to w przypadku zastawu polega na tym, że uprawniony może zaspokoić swoją wierzytelność z obciążonej rzeczy, a właściciel musi znosić taką egzekucję.  

Zastaw co do zasady może zabezpieczać wszelkie wierzytelności, zarówno pieniężne, jak i niepieniężne, w tym przyszłe i warunkowe.

 Wyróżnia się następujące rodzaje zastawu:

1. tzw. zastaw ustawowy​ 

Dla jego powstania nie jest potrzebna żadna umowa między zainteresowanymi, powstaje on z mocy samego prawa na podstawie określonego przepisu prawa. 

Przykładem zastawu ustawowego jest prawo zastawu przysługującegowynajmującemu  na rzeczach ruchomych najemcy wniesionych do przedmiotu najmu. Takie prawo zabezpiecza czynsz oraz świadczenia dodatkowe, z którymi najemca zalega nie dłużej niż rok (chyba że rzeczy te nie podlegają zajęciu). Takie prawo zastawu wygasa jednak, gdy rzeczy obciążone zastawem zostaną z przedmiotu najmu (np. lokalu) usunięte (art. 670 k.c.).

2. tzw. zastaw umowny zwykły

Dla powstania takiego zastawu niezbędna jest:

a.  umowa pomiędzy właścicielem rzeczy obciążonej a wierzycielem oraz

b. wydanie tej rzeczy wierzycielowi albo osobie trzeciej, na którą strony się zgodziły. Wydanie rzeczy nie jest jednak niezbędne, jeśli rzecz znajduje się już w dzierżeniu wierzyciela (tj. jeśli wierzyciel faktycznie tą rzeczą włada).

Wierzyciel zabezpieczający swoją wierzytelność zwany jest zastawnikiem, a właściciel obciążający swoją rzecz zastawem – zastawcą. 

Co istotne, zastawca nie musi być dłużnikiem zastawnika. Zastawca może bowiem ustanowić zastaw na swojej rzeczy dla celów zabezpieczenia długu zaciągniętego przez osobę trzecią od zastawnika.  

Aby jednak zastaw był skuteczny wobec wierzycieli zastawcy, umowa o ustanowienie zastawu musi być zawarta w formie szczególnej - na piśmie z datą pewną.

3. tzw. zastaw rejestrowy

Zastaw taki jest w pewnej części podobny do tzw. zastawu umownego zwykłego, a różni się od niego zasadniczo tym, że dla jego skuteczności niezbędny jest oprócz umowy wpis do specjalnego rejestru tzw. rejestru zastawów, nie jest z kolei niezbędne wydanie rzeczy. 

4. tzw. zastaw skarbowy

Jest to specjalny rodzaj zastawu – nie powstaje z mocy samego prawa (niezbędne jest bowiem wydanie odpowiedniej decyzji dla jego powstania), jak również w drodze umowy (nie jest potrzebna do jego powstania zgoda właściciela rzeczy).

Zastaw skarbowy może być ustanowiony dla celów zabezpieczenia należności przysługujących Skarbowi Państwa i jednostkom samorządu terytorialnego z tytułu określonych zobowiązań podatkowych będących własnością podatnika oraz stanowiących współwłasność łączną podatnika i jego małżonka. Może być ustanowiony na rzeczach ruchomych oraz zbywalnych prawach majątkowych, jeżeli wartość poszczególnych rzeczy lub praw wynosi w dniu ustanowienia zastawu co najmniej 12.300,00 zł.

Dla jego powstania konieczne jest:

a. wydanie decyzji przez właściwy, uprawniony do tego organ, bez konieczności uzyskania zgody właściciela rzeczy (w tym sensie ma charakter przymusowy) oraz

b. wpisanie zastawu do tzw. rejestruzastawów skarbowych, które prowadzone są przez naczelników urzędów skarbowych.

Co do zasady zastaw ma tzw. charakter akcesoryjny w stosunku do zabezpieczonej wierzytelności. Nie może istnieć zatem bez takiej wierzytelności (wyjątkiem są wierzytelności przyszłe i warunkowe). W konsekwencji, przeniesienie wierzytelności pociąga za sobą przeniesienie zastawu. Z kolei przeniesienie wierzytelności bez zastawu, który ją zabezpiecza, będzie skutkowało wygaśnięciem zastawu.