bezskuteczność i zaskarżenie czynności upadłego

Przez to pojęcia należy rozumieć określone w ustawie Prawo upadłościowe przypadki rozporządzania przez dłużnika składnikami majątku przyszłej masy upadłości w taki sposób, że dochodzi do jej uszczuplenia, a które to przypadki są uznane na mocy ustawy Prawo upadłościowo za bezskuteczne w stosunku do masy upadłości lub mogą być za takie uznane na podstawie orzeczeń kompetentnych do orzekania w tych kwestiach podmiotów, w tym w drodze ich zaskarżenia.

Bezskuteczność czynności oznacza, że nie odnosi ona skutków w stosunku do masy upadłości i toczącego się postępowania upadłościowego. Bezskuteczność ma na celu wyeliminowanie negatywnych konsekwencji zmniejszenia się majątku dłużnika przed ogłoszeniem upadłości, w sposób, który prowadzi do uszczuplenia masy upadłości, a w efekcie pokrzywdzenia wierzycieli upadłego i ich zaspokojenia.Czynności, których dotyczy bezskuteczność, uznaje się faktycznie za dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Z uwagi na sposób określania, że dana czynność jest bezskuteczna można wyróżnić trzy kategorie takich bezskutecznych czynności. 

1. czynności bezskuteczne z mocy prawa;

2. czynności bezskuteczne na mocy postanowienia sędziego-komisarza;

3. czynności bezskuteczne na mocy wyroku Sądu. 

Prawo upadłościowe stanowi, że bezskuteczne w stosunku do masy upadłości są z mocy prawa tj. ustawy Prawo upadłościowe następujące czynności:

1. cesja wierzytelności przyszłej, jeżeli wierzytelność przyszła powstanie po ogłoszeniu upadłości. Nie stosuje się tego jednak w sytuacji, gdy umowa przelewu wierzytelności została zawarta w terminie sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości z datą pewną (art. 1021 ust. 1 i 2 p.u.);

2. czynności prawne dokonane przez upadłego w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, którymi rozporządził on swoim majątkiem, jeżeli dokonane zostały nieodpłatnie albo odpłatnie, ale wartość świadczenia upadłego przewyższa w rażącym stopniu wartość świadczenia otrzymanego przez upadłego lub zastrzeżonego dla upadłego lub dla osoby trzeciej (art. 127 ust. 1 p.u.).

Ww. zasada znajduje odpowiednie zastosowanie do ugody sądowej, uznania powództwa oraz zrzeczenia się roszczenia (art. 127 ust. 2 p.u.).

3. zabezpieczenie i zapłata długu niewymagalnego, dokonane przez upadłego w terminie dwóch miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Jednak ten, kto otrzymał zapłatę lub zabezpieczenie, może w drodze powództwa lub zarzutu żądać uznania tych czynności za skuteczne, jeżeli w czasie ich dokonania nie wiedział o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości (art. 127 ust. 3 p.u.).

4. Bezskuteczność z mocy prawa ww. czynności oznacza, że nie odnoszą one skutków wobec masy upadłości i wynika to z samych przepisów ustawy Prawo upadłościowe. Dla wiążącego stwierdzenia tej okoliczności nie jest potrzebne orzeczenie żadnego organu, w tym wyrok sądu. Ewentualne orzeczenie kompetentnego w tym przedmiocie organu ma charakter deklaratywny tj. potwierdza jedynie istnienie tej okoliczności. 

W przypadku czynności wskazanych powyżej jako bezskutecznych z mocy prawa, powództwa o ustalenie bezskuteczności czynności upadłego pojawić się powinno zasadniczo tylko wtedy, gdy druga strona, z którą dokonano czynności, kwestionuje ową bezskuteczność.

Następnie, Prawo upadłościowe stanowi, że za bezskuteczne na podstawie postanowienia odpowiedniego organu postępowania upadłościowego tj. sędziego-komisarza w stosunku do masy upadłości mogą być uznane: 

1. czynności prawne odpłatne dokonane przez upadłego w terminie sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości z małżonkiem, krewnym lub powinowatym w linii prostej, krewnym lub powinowatym w linii bocznej do drugiego stopnia włącznie,
z osobą pozostającą z upadłym w faktycznym związku, wspólnie z nim gospodarującą albo z przysposobionym lub przysposabiającym (art. 128 ust. 1 i 3 p.u.);

Ww. przepis stosuje się odpowiednio do czynności upadłego, będącego spółką lub osobą prawną, dokonanej z jej wspólnikami, ich reprezentantami lub ich małżonkami, jak również ze spółkami powiązanymi, ich wspólnikami, reprezentantami lub małżonkami tych osób, a także gdy ten sam podmiot jest spółką dominującą w stosunku do obu stron czynności(art. 128 ust. 2 i 3 p.u.).

Ww. dwóch zasad nie stosuje się jednak, jeśli nie doszło do pokrzywdzenia wierzycieli (art. 128 ust. 4 p.u.).

2. wynagrodzenie za pracę pracownika upadłego wykonującego zadania w zakresie zarządu przedsiębiorstwem lub wynagrodzenie osoby świadczącej usługi związane z zarządem lub nadzorem nad przedsiębiorstwem upadłego, określone w umowie o pracę lub umowie
o świadczenie usług zawartej przed ogłoszeniemupadłości, jeśli jest ono rażąco wyższe od wynagrodzenia za danego rodzaju pracę lub świadczenie usług i nie jest uzasadnione nakładem pracy. Bezskuteczność ma zastosowanie do określonej, oznaczonej przez sędziego-komisarza części tego wynagrodzenia,przypadającej za okres przed ogłoszeniem upadłości, nie dłużej jednak niż 6 miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. W tej kwestii sędzia-komisarz orzeka na wnioseksyndyka lub z urzędu (art. 129 ust. 1 p.u.)

3. wynagrodzenie reprezentanta upadłego, przypadające za czas po ogłoszeniu upadłości, jeżeli ze względu na objęcie zarządu przez syndykanie jest ono uzasadnione nakładem pracy (art. 129 ust. 1 p.u.).W przypadkach, o których mowa w pkt. 2 i 3powyżej, sędzia-komisarz określa podlegające zaspokojeniu z masy upadłości wynagrodzenia w wysokości odpowiedniej do pracy wykonanej przez pracownika lub świadczącego usługę. Sędzia-komisarz wydaje postanowienie po wysłuchaniu upadłego, syndyka oraz pracownika lub świadczącego usługę (art. 129 ust. 2 p.u.).

4. świadczenia przysługujące w związku z rozwiązaniem stosunku pracy albo umowy o usługi związane z zarządem przedsiębiorstwem, z tym że ograniczenie wysokości tych świadczeń następuje do wysokości określonych według zasad powszechnie obowiązujących. Do tego typu świadczeń stosuje się odpowiednio przepisy przytoczone w pkt. 2i 3powyżej (art. 129 ust. 3 p.u.).

5. obciążenie majątku upadłego hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym lub hipoteką morską, jeżeli upadły nie był dłużnikiem osobistym zabezpieczonego wierzyciela, a obciążenie to zostało ustanowione w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości i w związku z jego ustanowieniem upadły nie otrzymał żadnego świadczenia. Sędzia-komisarz uznaje je za bezskuteczne na wniosek syndyka, nadzorcy sądowego albo zarządcy (art. 130 ust. 1 p.u.)

6. obciążenie majątku upadłego hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym lub hipoteką morską, jeżeli upadły nie był dłużnikiem osobistym zabezpieczonego wierzyciela,a obciążenie to zostało ustanowione w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli obciążenie rzeczowe ustanowione zostało w zamian za świadczenie, które jest niewspółmiernie niskie do wartości udzielanego zabezpieczenia. Sędzia-komisarz uznaje je za bezskuteczne na wniosek syndyka, nadzorcy sądowego albo zarządcy (art. 130 ust. 2 w zw. z art. 130 ust. 1 p.u.).

7. obciążenie majątku upadłego hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym lub hipoteką morską, jeżeli upadły nie był dłużnikiem osobistym zabezpieczonego wierzyciela, a obciążenie to zostało ustanowione w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, bez względu na wysokość świadczenia otrzymanego przez upadłego, jeżeli obciążenia te zabezpieczają długi następujących osób:

a. małżonka, krewnego lub powinowatego w linii prostej, krewnego lub powinowatego w linii bocznej do drugiego stopnia włącznie alboz osobą pozostającą z upadłym w faktycznym związku, wspólnie z nim gospodarującą, z przysposobionym
lub przysposabiającym;

b. w przypadku upadłego - spółki lub osoby prawnej – jej wspólników, jej reprezentantów lub ich małżonków, jak również spółek powiązanych, ich wspólników, reprezentantów lub małżonków tych osób, a także gdy ten sam podmiot jest spółką dominującą w stosunku do obu stron czynności;(art. 130 ust. 3 w zw. z art. 128 p.u.).

Co istotne, dla celów uznania ww. czynności za bezskuteczną niezbędne jest wydanie konstytuowanego postanowienia przez sędziego-komisarza. Konstytutywny charakter takiego postanowienia oznacza, że do czasu jego wydania dana czynność nie może być uważana za bezskuteczną.  

Na ww. postanowienia sędziego-komisarza przysługuje zażalenie (art. 129 ust. 3p.u., art. 130 ust. 4 p.u.). W konsekwencji, osoba, która jest zainteresowana stwierdzeniem, że wbrew temu, co postanowił sędzia-komisarz, w jego ocenie dana czynność jest jednak skuteczna, może to zrobić w drodze złożenia odpowiedniego zażalenia złożonego do Sądu upadłościowego. 

Wyżej przytoczone przepisy tworzą szczególny katalog czynności upadłego, zdziałanych ze szkodą dla wierzycieli. Istnieją jednak czynności upadłego dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli, które nie mieszczą się w tym katalogu tj. nie mogą być zakwalifikowane do opisanych powyżej przypadków. Do takich czynności Prawo upadłościowe nakazuje stosować odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika (tzw. skarga pauliańska; art. 527-534 Kodeksu cywilnego) i szczególne zasady dotyczące stwierdzenia bezskuteczności tych czynności (art. 132-134 p.u.).

W efekcie, za bezskuteczne oprócz wyżej wymienionych wyraźnieczynności (które są uznane za bezskuteczne z mocy prawa lub mogą być uznane za takie na mocy postanowienia sędziego-komisarza)mogą być uznane również inne czynności prawne. Aby jednak miało to miejsce, musi być wytoczone specjalne powództwo do Sądu, który po rozpoznaniu sprawy stwierdzi, czy zaszły przesłanki do uznania danej czynności za bezskuteczną, określone w art. 529 Kodeksu cywilnego i następnych. Uznanie czynności za bezskuteczną może nastąpić również w formie zarzutu w toku toczącego się procesu. (Odnośnie do przesłanek ww. czynności porównaj: CZYNNOŚĆ PRAWNA DOKONANA Z POKRZWDZENIEM WIERZYCIELI).  

Prawo upadłościowe przewiduje szczególne zasady zaskarżania czynności prawnych upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli, według poniżej przytoczonych uregulowań (lub ewentualnie w trybie odpowiedniego stosowania art. 527-534 Kodeksu cywilnego).

Zaskarżyć czynności prawne upadłego dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli może w drodze odpowiedniego powództwa syndyk, nadzorca sądowy albo zarządca (art. 132 ust. 1 p.u.). Nie może tego zatem zrobić inny podmiot, np. wierzyciel. Może to nastąpić również w drodze zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową (art. 531 § 1 k.c. w zw. z art. 131 p.u.).

W wypadku, gdy osoba trzecia rozporządziła korzyścią uzyskaną od upadłego,ww. podmioty mogą wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności upadłego za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne (art. 531 § 2 k.c. w zw. z art. 131 p.u.). 

Nie można żądać uznania czynności za bezskuteczną po upływie dwóch lat od dnia ogłoszenia upadłości, chyba że na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego uprawnienie to wygasło wcześniej (czyli wcześniej już minął pięcioletni termin liczony od daty dokonania kwestionowanej czynności). Termin ten nie ma zastosowania, gdy żądanie uznania czynności za bezskuteczną zgłoszone zostało w drodze zarzutu (art. 132 ust. 3 p.u.).

Syndyk, nadzorca sądowy albo zarządca może wejść na miejsce powoda w sprawie wszczętej przez wierzyciela, który zaskarżył czynności upadłego. W tym przypadku, jeżeli pozwanym był także upadły, postępowanie w stosunku do niego umarza się po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości (art. 133 ust. 1 p.u.).Z odzyskanej części majątku syndyk, nadzorca sądowy albo zarządca zwraca ww. wierzycielowi, który był powodem, poniesione przez niego koszty procesu (art. 133 ust. 2 p.u.). 

W razie umorzenia postępowania upadłościowegolub uchylenia postępowania upadłościowego przed zakończeniem ww. sprawy wytoczonej pierwotnie przez wierzyciela, sąd zawiadamia o toczącym się procesie tego wierzyciela, który może w ciągu dwóch tygodni przystąpić do sprawy w charakterze powoda. Wierzyciel, który zgłosił swoje przystąpienie do sprawy, nie może żądać powtórzenia dotychczasowego postępowania (art. 133 ust. 3 p.u.).

Wierzyciel, który otrzymał przed ogłoszeniem upadłości jakiekolwiek świadczenie na mocy wyroku uznającego czynność upadłego za bezskuteczną, nie ma obowiązku wydania otrzymanego świadczenia masie upadłości (art. 133 ust. 4 p.u.).

Jeżeli czynność upadłego jest bezskuteczna z mocy prawa  lub została uznana za bezskuteczną, to co wskutek tej czynności ubyło z majątku upadłego lub do niego nie weszło, podlega przekazaniu do masy upadłości, a gdy przekazanie w naturze jest niemożliwe, do masy upadłości powinna być wpłacona równowartość w pieniądzach (art. 134 ust. 1 p.u.). W tych przypadkach świadczenie wzajemne osoby trzeciej zwraca się tej osobie, jeżeli znajduje się w masie upadłości oddzielnie od innego majątku lub o ile masa upadłości jest nim wzbogacona. Jeżeli świadczenie nie podlega zwrotowi, osoba trzecia może dochodzić wierzytelności w postępowaniu (art. 134 ust. 2 p.u.).