czynność prawna dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli

Jest to czynność prawna dokonana przez upadłego, na mocy której to czynności osoba trzecia uzyskała określoną korzyść majątkową i która to czynność doprowadziła do pokrzywdzenia wierzycieli (uniemożliwienia ich zaspokojenialub zaspokojenie ich w mniejszym stopniu niż gdyby miało to miejsce, jeśli nie zostałaby ona dokonana - z uwagi na uszczuplenie przyszłej masy upadłości).

Prawo upadłościowe wymienia katalog czynności, które uznaje za dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli z uwagi na sam rodzaj lub charakterystykę tych czynności. W przypadku tych konkretnie wskazanych czynności nie ma zatem konieczności badania, czy rzeczywiście doprowadziły do pokrzywdzenia wierzycieli. Takie czynności są bezskuteczne (nie odnoszą skutków w stosunku do masy upadłości):

1. bądź z mocy samego prawa tj. na mocy przepisów ustawy Prawo upadłościowe;

2. bądź na mocy postanowienia sędziego-komisarza.

Katalog tych czynności został opisany w: BEZSKUTECZNOŚĆ I ZASKARŻANIE CZYNNOŚCI UPADŁEGO

Katalog czynności upadłego wymienionych w ustawie Prawo upadłościowe, zdziałanych ze szkodą dla wierzycieli, nie jest jednak pełny. Może się bowiem zdarzyć, że upadły dokonał pewnych czynności prawnych niewskazanych w przepisach ustawy Prawo upadłościowe, które to czynności faktycznie prowadzą do pokrzywdzenia wierzycieli. W efekcie, takie czynności powinny móc być uznane za bezskuteczne w stosunku do masy upadłości, żeby masa upadłości na ich skutek nie była uszczuplona, a wierzyciele mogli zaspokoić się w pełniejszym zakresie. 

Do takich, niewymienionych wyraźnie w ustawie Prawo upadłościowe czynności,ustawa nakazuje stosować odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika (tzw. skarga pauliańska; art. 527-534 Kodeksu cywilnego) i szczególne zasady dotyczące stwierdzenia bezskuteczności tych czynności (art. 132-134 p.u.).

Stwierdzić wiążąco, iż dana czynność prawna, niewymieniona wyraźnie w ustawie Prawo upadłościowe, została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, może wyłącznie Sąd. Nie nastąpi to zatem z mocy prawa ani też na mocy postanowienia sędziego-komisarza. Rozstrzygnięcie Sądu będzie miało tutaj charakter konstytutywny tj. do momentu jego wydania i uprawomocnienia się orzeczenia w tym przedmiocie dana czynność będzie uważana za skuteczną.

Sąd będzie przy tym badał, czy dana czynność prawna spełnia przesłanki pozwalające na uznanie jej za dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli. Przesłankami te są następujące (art. 527 ust. 1 k.c.w zw. z art. 131 p.u.):

1. czynność prawna musi być dokonana przez upadłego z osobą trzecią inną niż upadły;

2. czynność prawna musi prowadzić do pokrzywdzenia wierzyciela lub wierzycieli;

Przyjmuje się przy tym, że czynność prawna jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności upadły stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu niż był przed dokonaniem czynności (art. 527 § 2 k.c. w zw. z art. 131 p.u.).

Należy przy tym zauważyć, że musi istnieć związek pomiędzy niewypłacalnością lub zwiększeniem się stanu niewypłacalności – dana, kwestionowana czynność musi mieć na to wpływ.  

3. osoba trzecia na skutek dokonanej przez upadłego czynności prawnej musi uzyskać korzyść majątkową;

Uzyskanie korzyści majątkową przez osobę trzecią prowadzi do uszczuplenia majątku upadłego, w tym należy przez to rozumieć niewejście do jego majątku składników, które w świetle istniejących stosunków powinny do jego majątku wejść, a nie weszły ze względu na dokonanie przez upadłego danej czynności prawnej. Charakter majątkowy korzyści wyrażać się może przy tym poprzez nabycie przez osoba trzecią określonego prawa majątkowego, jak i poprzez zwolnienie jej ze zobowiązania.

4. upadły, dokonując danej czynności prawnej, musiał działać z pokrzywdzeniem wierzycieli;

Wprowadzono przy tym możliwe do obalenia domniemanie dotyczące czynności prawnej będącej darowizną w tej kwestii. I tak, jeżeli w chwili darowizny upadły był niewypłacalny, domniemywa się, iż działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. To samo dotyczy wypadku, gdy upadły stał się niewypłacalny wskutek dokonania darowizny (art. 529 k.c.w zw. z art. 131 p.u.).

5. osoba trzecia, która na mocy tej czynności prawnej uzyskała daną korzyść majątkową, o działaniu upadłego ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli musiała wiedzieć  lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się o tym dowiedzieć.

a. Co istotne, Kodeks cywilny wprowadza dwa domniemania na temat wiedzy o działaniu upadłego ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. I tak: 

  • Jeżeli wskutek danej czynności prawnej korzyść majątkową uzyskała osoba będąca w bliskim z upadłym stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż upadłydziałał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli (art. 527 § 3 k.c. w zw. z art. 131 p.u.). 
  • Jeżeli wskutek czynności prawnej upadłego korzyść majątkową uzyskał przedsiębiorca pozostający z upadłym w stałych stosunkach gospodarczych, domniemywa się, że było mu wiadome, iż upadły działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli (art. 527 § 4 k.c. w zw. z art. 131 p.u.).
  • W efekcie, w ww. sytuacjach, to dana osoba trzecia musi wykazać, że nie wiedziała lub nie mogła wiedzieć, że upadły działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Jeśli taka osoba nie przeprowadzi odpowiedniego dowodu, wówczas Sąd przyjmie w ww. sytuacjach, że miała stosowną wiedzę w tym przedmiocie.

 

b. Następnie, ustanowione zostało w ww. aspekcie, że jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, można żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że upadły działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli (art. 528 k.c. w zw. z art. 131 p.u). Wiedza osoby trzeciej o pokrzywdzeniu wierzycieli w przypadku takich czynności nieodpłatnych nie ma zatem znaczenia dla uznania danej czynności za bezskuteczną. 

Ww. zasady stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy upadły działał w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Jeżeli jednak osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową odpłatnie, można żądać uznania czynności za bezskuteczną tylko wtedy, gdy osoba trzecia o zamiarze upadłego wiedziała (art. 530 k.c. w zw. z art. 131 p.u.).

Uznania czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli za bezskuteczną nie można żądać po upływie lat pięciu od daty tej czynności (art. 534 k.c. w zw. z art. 131 p.u.).

Prawo upadłościowe przewiduje szczególne zasady zaskarżania czynności prawnych dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli, według poniżej przytoczonych szczególnych uregulowań (art. 132 – 134 p.u.) lub ewentualnie w trybie odpowiedniego stosowania art. 527-534 Kodeksu cywilnego).

Zaskarżyć czynności prawne upadłego dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli może w drodze odpowiedniego powództwa syndyk, nadzorca sądowy albo zarządca (art. 132 ust. 1 p.u.). Nie może tego zatem zrobić inny podmiot, np. wierzyciel. Może to nastąpić również w drodze zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową (art. 531 § 1 k.c. w zw. z art. 131 p.u.).

W wypadku, gdy osoba trzecia rozporządziła korzyścią uzyskaną od upadłego, ww. podmioty mogą wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności upadłego za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne (art. 531 § 2 k.c. w zw. z art. 131 p.u.). 

Nie można żądać jednak uznania czynności za bezskuteczną po upływie dwóch lat od dnia ogłoszenia upadłości, chyba że na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego uprawnienie to wygasło wcześniej (czyli wcześniej już minął pięcioletni termin liczony od daty dokonania kwestionowanej czynności). Termin ten nie ma zastosowania, gdy żądanie uznania czynności za bezskuteczną zgłoszone zostało w drodze zarzutu (art. 132 ust. 3 p.u.).

Syndyk, nadzorca sądowy albo zarządca może wejść na miejsce powoda w sprawie wszczętej przez wierzyciela, który zaskarżył czynności upadłego. W tym przypadku, jeżeli pozwanym był także upadły, postępowanie w stosunku do niego umarza się po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości (art. 133 ust. 1 p.u.).Z odzyskanej części majątku syndyk, nadzorca sądowy albo zarządca zwraca ww. wierzycielowi, który był powodem, poniesione przez niego koszty procesu (art. 133 ust. 2 p.u.). 

W razie umorzenia postępowania upadłościowegolub uchylenia postępowania upadłościowego przed zakończeniem ww. sprawy wytoczonej pierwotnie przez wierzyciela, Sąd zawiadamia o toczącym się procesie tego wierzyciela, który może w ciągu dwóch tygodni przystąpić do sprawy w charakterze powoda. Wierzyciel, który zgłosił swoje przystąpienie do sprawy, nie może żądać powtórzenia dotychczasowego postępowania (art. 133 ust. 3 p.u.).

Wierzyciel, który otrzymał przed ogłoszeniem upadłości jakiekolwiek świadczenie na mocy wyroku uznającego czynność upadłego za bezskuteczną, nie ma obowiązku wydania otrzymanego świadczenia masie upadłości (art. 133 ust. 4 p.u.).

Jeżeli czynność upadłego jest bezskuteczna z mocy prawa  lub została uznana za bezskuteczną, to co wskutek tej czynności ubyło z majątku upadłego lub do niego nie weszło, podlega przekazaniu do masy upadłości, a gdy przekazanie w naturze jest niemożliwe, do masy upadłości powinna być wpłacona równowartość w pieniądzach (art. 134 ust. 1 p.u.). W tych przypadkach świadczenie wzajemne osoby trzeciej zwraca się tej osobie, jeżeli znajduje się w masie upadłości oddzielnie od innego majątku lub o ile masa upadłości jest nim wzbogacona. Jeżeli świadczenie nie podlega zwrotowi, osoba trzecia może dochodzić wierzytelności w postępowaniu (art. 134 ust. 2 p.u.).